Hoe klonk het Nederlands in het jaar 1500, toen in Gent keizer Karel geboren werd? Of in het jaar 1000, toen in het huidige Amsterdam de eerste dorpen ontstonden? En in het jaar 500, toen Clovis regeerde over onze streken? Het is eeuwenlang een groot raadsel gebleven.
Oudste geluidsopname en nog veel ouder
Zelfs de taal van 200 jaar terug kennen we niet meer, want de oudste bewaard gebleven geluidsopnamen (die we trouwens óók te horen krijgen in deze unieke aflevering van 'Man over woord') dateren van amper een eeuw geleden. En toch speelt 'Man over woord' het klaar om ons terug te voeren in de tijd, dankzij de Leidense professor Michiel de Vaan. Met behulp van oude beschrijvingen van onze taal, gedichten en andere documenten, slaagde hij erin een dialoog te reconstrueren zoals die 500, 1000 en 1500 jaar geleden zou geklonken hebben. Het resultaat wordt vertolkt door Pieter Embrechts en Reinhilde Decleir, en zal de kijker wellicht verbaasd doen staan. Want terwijl we in het jaar 1500 best nog ons mannetje zouden kunnen staan aan de wieg van keizer Karel, is de oeroude versie van het Nederlands nauwelijks te herkennen, laat staan te begrijpen.
Taalreconstructie
Hoe is professor de Vaan erin geslaagd het Nederlands van toen opnieuw tot leven te wekken? Dat is een verhaal op zich. Vanaf 1200 zijn er schriftelijke bronnen, daarvóór zijn er enkel losse woorden bewaard gebleven. En daarmee ken je de uitspraak nog niet. Wat de Vaan daarom gedaan heeft, is evolutie van het oud-Duits, het oud-Engels, het Nederlands, het Fries en hun dialecten naast mekaar leggen. De uitspraak van een taal verandert immers volgens wetmatige patronen. Door de bekende Germaanse talen te vergelijken (waarvan de oudste het Gotisch is, ca. 400, dan het Oudengels, vanaf 700, enz.) kan hij, dankzij die wetmatige patronen, afleiden hoe de woorden er in het beginstadium uit hebben gezien. Je kan het vergelijken met het werk van paleontologen, die uit levende en uitgestorven dierskeletten kunnen afleiden hoe de stamvader van een bepaalde soort er miljoenen jaren geleden uitzag.
Naar de markt in het jaar 1500, 1000 en 500
Het resultaat van al dat speurwerk is een korte scène op een markt. Pieter is de ontevreden klant die merkt dat hij rotte appelen gekocht heeft, Reinhilde Decleir de fruitverkoopster die hem probeert te sussen. Naarmate de scène verder terug in het verleden wordt gesitueerd, klinkt onze taal steeds meer als iets Scandinavisch met een paar exotische tintjes erover. Een wereldprimeur, want nog nooit eerder is een poging gedaan om de klank van onze taal van al die eeuwen terug te laten horen.
Het oudste Nederlandstalige lied: Kussjan Egton Sello
De Nederlandse woordkunstenaar en topmuzikant Erik de Jong alias Spinvis was zo gecharmeerd door dit idee en het resultaat, dat hij besloot een song te schrijven op basis van de onderzoeksresultaten. Spinvis drapeerde zijn warmbloedige sound rond het verrassend funky klinkende oud-Nederlands van Pieter Embrechts & Reinhilde Decleir. Maar de Jong miste toch enige poëzie in de scène op de markt. En dus ging Michiel de Vaan speciaal voor deze song opnieuw aan het werk. Kussjan Egton Sello is een lied geworden over een man die ervan droomt om een vrouw uit zijn dromen te kussen, over een afstand van eeuwen heen. Het aanstekelijke resultaat krijgen we te horen in deze vierde aflevering van Man over woord.
En verder
Pieter Embrechts permitteert zich vrijdag in 'Man over woord' tussen twee tijdreizen door uiteraard ook een uitstapje naar het heden. Waarom kraaien hanen kukeleku in het Nederlands en cocorico in het Frans, en klinken ze nog veel maffer in andere talen? Waarom loeit een sirene van een ambulance in Japan anders dan bij ons? Elke taal heeft woorden die eigenlijk klanken nabootsen, maar hoe kan het dat die woorden in elke taal anders zijn? Welkom in de wondere wereld der onomatopeeën.
In deze aflevering krijgen we ook te zien hoe de verdedigers van het Algemeen Beschaafd Nederlands de pedalen verliezen en de rubriek ‘Waarom praten die zo raar?’, neemt deze keer stotteraars onder de loep.
'Man Over Woord', vrijdag 9 december om 20.40 uur op Canvas.
